Magiczny kwiat paproci. Prawda, mit, botaniczna zagadka czy symbol marzeń?

Kwiat jednej nocy… Każdego lata rozpala wyobraźnię. Od wieków żyje w naszej kulturze. Pojawia się w bajkach, piosenkach i filmach. Mityczny kwiat paproci to jeden z najbardziej fascynujących elementów słowiańskich legend. Trudny do zdobycia i spełniający marzenia. Niezwykły kwiat zakwita tylko raz w roku – w czasie przesilenia letniego. Jakie sekrety skrywa?

Kwiat paproci od wieków budzi ludzką ciekawość. To starosłowiański obiekt pożądania. Według legend szukano go w Noc Kupały lub w Noc Świętojańską. Sprawiał, że niemożliwe stawało się możliwe…

Antoni Piotrowski, obraz „Bajka o kwiecie paproci”, Wikipedia

Kiedy kwitnie kwiat paproci?

W tradycji słowiańskiej czas przesilenia letniego to święto światła, wody i ognia, ale też miłości, płodności. Z tym okresem związanych jest wiele ciekawych zwyczajów, tradycji oraz obrzędów. Według dawnych wierzeń w tym czasie działy się cuda, a rośliny nabierały magicznej mocy!

Poszukiwanie magicznego kwiatu paproci to jedna z najbardziej znanych tradycji słowiańskiego święta lata. Według legend mityczna roślina zakwita na krótko i tylko raz w roku podczas najkrótszej nocy. Niektóre przekazy mówią o Nocy Kupały (21/22 czerwca), a inne o Nocy Świętojańskiej (23/24 czerwca).

Według podań roślina ma wyjątkową magiczną moc, a znalazcy przynosi bogactwo, mądrość, miłość i szczęście. Legenda o kwiecie paproci dobrze znana jest nie tylko w Polsce, ale też w innych słowiańskich krajach. W baśniach roślina przedstawiana jest jako drobny kwiatek świecący w ciemności. Aby go zdobyć należy wykazać się odwagą i czystym sercem.

Tradycja szukania kwiatu paproci jest bardzo stara. Świadczy o tym m.in. nazwa rośliny. Kwiat paproci znany jest też jako perunowy kwiat. Wedle słowiańskich wierzeń to Perun (bóg grzmotów i piorunów) miał obdarowywać innych tym darem. Botanicy wskazują, że źródłem legendy może być też zjawisko fluorescencji niektórych roślin. Świecący kwiat? To możliwe.

Podejźrzon księżycowy, gatunek paprotnika, rzadki i zagrożony, utożsamiany z kwiatem paproci, Wikipedia

Jak wygląda kwiat paproci?

Botanicznie rzecz biorąc, kwiat paproci nie istnieje! Paprocie to rośliny zarodnikowe, które w ogóle nie wykształcają kwiatów ani nasion, a rozmnażają się przez mikroskopijne zarodniki.

Zamiast tradycyjnych kwiatów, paprocie rozwijają tzw. zarodnie (często zebrane w brązowe punkty lub kreski pod liśćmi), które u niektórych gatunków w fazie dojrzewania mogą wyglądać dość nietypowo.

Tyle nauka, a co mówi tradycja? Według legend to kwiat niewielki, który na mgnienie oka rozbłyskuje w ciemności jak gwiazda. Niektóre opowiadania przypisują mu blask złocisty. Roślina rozświetla najciemniejsze zakątki lasu. W każdej opowieści jest jednak ziarno prawdy…

Niektóre paprocie wyróżniają się unikalnym wyglądem, który wymyka się klasycznym wyobrażeniom o tych roślinach. Stare legendy skrywają tajemnice, które przez lata starali się rozwikłać przyrodnicy. Wydaje się, że niektóre sekrety zostały już odkryte…

Nasięźrzał pospolity, uważany za botaniczny pierwowzór mistycznego kwiatu paproci, Wikipedia

 Czy kwiat paproci naprawdę istnieje?

Skąd wzięła się ta legenda? Naukowcy szczegółowo zbadali temat. Według niektórych etnografów i botaników legenda o kwiecie paproci wywodzi się ze zwyczaju smarowania się przez kobiety liśćmi nasięźrzału pospolitego w trakcie obchodów letniego święta. To miało w magiczny sposób podnieść ich atrakcyjność. Niezwykłe działanie rośliny należało wzmocnić odpowiednim wierszowanym zaklęciem.

Nasięźrzał to niewielka, drobna paproć o ciekawym wyglądzie, który pobudza wyobraźnię. Dawniej wierzono, że roślina jest afrodyzjakiem. Słowo „nasięźrza” w języku staropolskim oznaczało eliksir miłosny. W Polsce roślinka ma status gatunku narażonego na wyginięcie i podlega ścisłej ochronie. Inne znane naszym ziemiom paprocie też skrywają wiele ciekawostek, które nasuwają skojarzenia z magiczną, letnią legendą słowiańską.

To nie jedyna teoria. Naukowcy zidentyfikowali kilka gatunków roślin, które mogą pasować do opisu znanego z ludowych wierzeń. Niektórzy mówią, że może być to narecznica samcza. Inni wskazują na długosza królewskiego czy podejźrzon księżycowy. To rzadkie rośliny o ciekawym wyglądzie.  Warto się im przyjrzeć. Należy jednak pamiętać, że znajdują się pod ochroną, nie wolno ich zrywać. Okres ich „kwitnienia” faktycznie przypada na koniec czerwca…

Co jeszcze wpłynęło na mit? Dawniej paproć była składnikiem ludowych czarów miłosnych – i nie tylko. Jej niezwykłemu kwiatowi przypisywano wiele cech. Nie tylko miała dawać bogactwo i szczęście, ale też różne magiczne moce. To wszystko pobudzało masową wyobraźnię.

Jest jeszcze jedna teza dotycząca legendy o kwiecie paproci. Językowa. Dawniej paprocią nazywano wiele roślin z terenów podmokłych, w tym gatunki kwitnące. Popularne bywało też poszukiwanie pięknych i rzadkich okazów, rosnących na trudno dostępnych obszarach. Być może i to wpłynęło na mit kwiatu jednej nocy.

Długosz królewski, jedna z największych i najbardziej okazałych paproci w Polsce, Wikipedia

Jakie inne ciekawostki o kwiecie paproci znamy?

„Przybądź do mnie, dam ci kwiat paproci,/ Zerwany w borze o nocnej porze./ On jak słońce życie twe ozłoci,/ Wyciągnij ręce po szczęścia kwiat”: śpiewał Mieczysław Fogg w piosence „Kwiat paproci”, do której tekst napisała Janina Gillowa.

Motyw kwiatu paproci występuje w wielu krajach słowiańskich (i nie tylko). Symbol pojawia się w folklorze, literaturze, sztuce, filmie, muzyce, biżuterii. „Kwiat paproci w gęstwinie/ Mignie na ćwierć minuty/ I wtedy ludzkim altem/ Zapieją złote koguty”: napisał Marian Hemar w wierszu „Czerwiec”.

Motyw kwiatu paproci pojawił się w baśniach braci Grimm, twórczości Jana Kasprowicza i Józefa Ignacego Kraszewskiego. Znana jest popularna niegdyś piosenka „Kwiat jednej nocy” z tekstem Jonasza Kofty (utwór śpiewał zespół Alibabki) i film animowany „Tajemnica kwiatu paproci”.

Ten temat pobudza wyobraźnię. Kwiat perunowy jest tajemniczy, kuszący, trudny do zdobycia, legendarny. To niewyczerpane źródło natchnienia. „Zakwita w puszczach dziwny kwiat paproci:/ Na jedną chwilę w tajemniczym cieniu/ Cały świat blaskiem czarodziejskim złoci…/ Lecz można tylko dotknąć go – w marzeniu”: jak trafnie napisał o roślinie Adam Asnyk w wierszu „Kwiat paproci”.

Witold Pruszkowski, obraz „Kwiat paproci (W noc świętojańską)”, Wikipedia

Jak dzisiaj znaleźć swój kwiat paproci?

Kwiat paproci to temat, który wciąż nas fascynuje i inspiruje. Ta magiczna i mityczna roślina to symbol marzeń, odwagi, poszukiwania szczęścia. Czy można znaleźć ten kwiat? Z naukowego punktu widzenia – nie. Paprocie nie kwitną. Jeśli jednak potraktujemy tę legendę symboliczne, to odpowiedź brzmi – tak. To znak dążenia do szczęścia. Każdy może mieć cele, pasje i marzenia, które nadają naszemu życiu sens.

Lato to dobry czas, by spojrzeć na paprocie nie tylko przez pryzmat naszych słowiańskich tradycji, legend i wierzeń, ale też naukowych odkryć. Świat roślin jest naprawdę czarujący. Może to dobry moment, by częściej przebywać na łonie natury? Badania wykazują, że czas spędzony w otoczeniu przyrody znacznie redukuje stres i poprawia nasze zdrowie. Czy to nie jest prawdziwe szczęście i bogactwo? Owocnych poszukiwań kwiatu jednej nocy…

autor: Urocznica, źródła: m.in. lasy.gov.pl, wikipedia.org, naukawpolsce.pl, kpodr.pl, ethnomuseum.pl, zdjęcia: Pexels

Letnia lista przyjemności i radości: celebruj każdą chwilę